Πρωταρχική συσσώρευση στον οθωμανικό κόσμο

Μετάφραση: Αντώνης Χατζηκυριάκου

Το παρόν άρθρο αμφισβητεί την κυρίαρχη παραδοχή στην τουρκική ιστοριογραφία, σύμφωνα με την οποία η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν βίωσε καπιταλιστικό μετασχηματισμό. Επαναπροσδιορίζοντας την έννοια της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου του Μαρξ πέραν του ευρωκεντρικού πλαισίου, υποστηρίζει ότι στον οθωμανικό κόσμο, μεταξύ του 16ου και του 19ου αιώνα, έλαβε χώρα μια ιστορικά συγκεκριμένη μορφή πρωτογενούς συσσώρευσης. Η διαδικασία αυτή περιλάμβανε την αλλοτρίωση των μικροκαλλιεργητών και των τεχνιτών μέσω της φορολογίας, του χρέους, της εμπορευματοποίησης της γεωργίας και της νομικής αναγνώρισης της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Το κράτος δεν παρέμεινε αμέτοχο σε αυτές τις εξελίξεις· αντίθετα, λειτούργησε ως ενεργός παράγοντας στην επιβολή του διαχωρισμού από τα μέσα παραγωγής και διαβίωσης και στην υποστήριξη των αναδυόμενων κεφαλαιοκρατικών ομάδων. Το άρθρο αποδεικνύει περαιτέρω ότι οι πόλεμοι λειτούργησαν επίσης ως καταλύτης για την πρωτογενή συσσώρευση, με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο να αντιπροσωπεύει την τελική και πιο αποφασιστική στιγμή της. Η φορολογία σε καιρό πολέμου, το δημόσιο χρέος, οι απελάσεις, η κατάσχεση περιουσίας και οι προστατευτικές πολιτικές επέτρεψαν μια σημαντική μεταφορά πλούτου και τη συγκέντρωση κεφαλαίου, ειδικά υπέρ της μουσουλμανικής-τουρκικής αστικής τάξης. Αντί να ερμηνεύει τον οθωμανικό καπιταλισμό ως αποτυχία ή ως φυσική μορφή εξάρτησης, η μελέτη αυτή τον αντιλαμβάνεται ως μια βίαιη και συγκρουσιακή μεταμόρφωση που διαμορφώθηκε από τις ταξικές συγκρούσεις και τον πόλεμο.

This article challenges the dominant assumption in Turkish historiography that the Ottoman Empire did not experience a capitalist transformation. By rethinking Marx’s concept of primitive accumulation beyond a Eurocentric framework, it argues that a historically specific form of primitive accumulation took place in the Ottoman world between the sixteenth and nineteenth centuries. This process involved the dispossession of small peasants and artisans through taxation, indebtedness, the commercialization of agriculture, and the legal recognition of private property. The state did not stand outside these developments; rather, it functioned as an active agent in enforcing separation from the means of production and livelihood and in supporting emerging capitalist groups. The article further demonstrates that wars also acted as a catalyst for primitive accumulation, with the First World War representing its final and most decisive moment. Wartime taxation, public debt, deportations, confiscation of property, and protectionist policies enabled a significant transfer of wealth and the concentration of capital, especially in favor of the Muslim-Turkish bourgeoisie. Instead of interpreting Ottoman capitalism as a failure or a natural form of dependency, this study conceptualizes it as a violent and conflictual transformation shaped by class struggles and war.

* Η Εζγκί Ακγιόλ Γιαγτζόγλου είναι εντεταλμένη βοηθός ερευνήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης.

1 Το άρθρο στηρίζεται στη μονογραφία με τίτλο Πρωταρχική Συσσώρευση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: Ιδιοποίηση, Κεφάλαιο και Κράτος κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (Osmanlı’da İlksel Birikim: Birinci Dünya Savaşı’nda Mülksüzleşme, Sermaye ve Devlet), η οποία κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2025 από τις Εκδόσεις του Ιδρύματος Ιστορίας της Τουρκίας (Tarih Vakfı Yurt Yayınları).