Ταξικές σχέσεις στα τσιφλίκια των οθωμανικών Βαλκανίων: Η περίπτωση του Μοναστηρίου κατά τον 19ο αιώνα

Μετάφραση: Αντώνης Χατζηκυριάκου

Το παρόν άρθρο εξετάζει την αγροτική οικονομία και τις ταξικές σχέσεις στο Μοναστήρι (Μπίτολα/Bitola, Οθωμ.: Manastır) στα μέσα του 19ου αιώνα, εστιάζοντας στη σχέση μεταξύ ιδιωτικών τσιφλικιών και των χωριών της περιοχής. Η μελέτη βασίζεται στα λεγόμενα «κατάστιχα απογραφών εισοδημάτων» (temettuat defterleri) που έγιναν από την οθωμανική κεντρική διοίκηση κατά την περίοδο αυτή. Οι απογραφές παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με την ιδιοκτησία ακινήτων, τις τάσεις στη χρήση γης, την οργάνωση της γεωργίας και τις διάφορες εργασιακές ρυθμίσεις που διαμόρφωσαν την αγροτική κοινωνία. Αξιοποιώντας αυτές τις πηγές, η έρευνα πίσω από το άρθρο αποτυπώνει το αγροτικό τοπίο, δίνοντας έμφαση στις ιδιοκτησιακές σχέσεις, τις ταξικές δυναμικές, τα συστήματα εργασίας και τις διαστάσεις της ανισότητας τόσο στα τσιφλίκια όσο και στα χωριά. Η εργασία υποστηρίζει τη θέση ότι ο διαρθρωτικός διαχωρισμός μεταξύ γαιοκτημόνων και καλλιεργητών –ένα θεμελιακό χαρακτηριστικό της οικονομίας των τσιφλικιών– έχει σημαντικές επιπτώσεις σε διάφορες βασικές εξελίξεις, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης της προσανατολισμένης στην αγορά παραγωγής, της διάβρωσης της αυτάρκειας των αγροτών, της εμφάνισης της εξάρτησης από την αγορά, καθώς και των ευρύτερων τάσεων του αγροτικού μετασχηματισμού, της καπιταλιστικής ανάπτυξης και της πορείας της εκβιομηχάνισης στα Οθωμανικά Βαλκάνια.

The present article investigates the rural economy and class relations in mid-nineteenth-century Manastır (Bitola), located in present-day North Macedonia, with a focus on the private estates (çiftliks) and villages within the district. The study draws on the income survey registers (Temettuat Defterleri) compiled by the Ottoman central administration in the mid-19th century and preserved in the Ottoman State Archives. These registers provide invaluable insights into property ownership, patterns of land use, agricultural organization and the diverse labor arrangements that shaped rural society. Utilizing these sources, the research offers a comprehensive account of the rural landscape, highlighting property relations, class dynamics, labor systems and the manifestations of inequality in both çiftliks and villages. The paper argues that the structural separation between landowners and cultivators – a defining feature of the çiftlik economy – has significant implications for several key developments, including the expansion of market-oriented production, the erosion of peasant self-sufficiency, the emergence of market dependency, and broader patterns of agricultural transformation, capitalist development, and the trajectory of industrialization in the Ottoman Balkans.

* Η Μπουρτζού Ισίλ-Σεβγκενέρ είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια «Μαρί Σκλοντόβσκα-Κιουρί» στο Κέντρο Έρευνας Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.

1 Η έρευνα για το άρθρο χρηματοδοτήθηκε από τις δράσεις «Μαρί Σκλοντόβσκα-Κιουρί» (Marie Skłodowska-Curie Actions) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο πλαίσιο του προγράμματος Rural Dispossession (Rural Economy and Peasant Dispossession in the Ottoman Balkans: Landed Estates [çiftliks] in Manastır, αρ. αναφοράς: 101155502), που εκπονείται στο Κέντρο Έρευνας Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου (2024–2026).