Κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη βασισμένη στα «κατάλοιπα του παλαιού καθεστώτος»: Η οικογένεια Κουλακσίζ-ζαντέ στη Λέσβο τον 19ο αιώνα

Μετάφραση: Αντώνης Χατζηκυριάκου

Το άρθρο εξετάζει την οικονομική και πολιτική πορεία της οικογένειας Κουλακσίζ-ζαντέ (Kulaksızzade), μιας δυναστείας επαρχιακών προυχόντων που κυριάρχησε στη Λέσβο κατά τον 19ο αιώνα, εστιάζοντας στην ενασχόλησή της με την παραγωγή, την επεξεργασία και το εμπόριο ελαιολάδου. Βασιζόμενο σε οθωμανικές αρχειακές πηγές, το άρθρο ανατρέχει στη συσσώρευση πλούτου της οικογένειας από τα τέλη του 18ου αιώνα αξιοποιώντας διοικητικές και φορολοσυλλεκτικές λειτουργίες που απέφεραν σημαντικά κέρδη, μέρος μόνο των οποίων διοχετευόταν στο κράτος. Η μελέτη παρακολουθεί την προσαρμογή της οικογένειας στις νέες συνθήκες που έφεραν οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ, συνδυάζοντας τα κυβερνητικά τους καθήκοντα με τη φορολογία, τον δανεισμό, την απόκτηση ακινήτων μέσω του χρέους και τις πρώτες προσπάθειες βιομηχανικών επενδύσεων σε ελαιοτριβεία. Παρά τις σημαντικές αστικές και αγροτικές εκτάσεις που συνδέονταν με ελαιώνες, ελαιοτριβεία και εργαστήρια σαπουνιού σε όλη τη Λέσβο και τη βορειοδυτική Μικρά Ασία, η δύναμη της οικογένειας αντιμετώπισε περιορισμούς που επιβλήθηκαν από κεντρικές μεταρρυθμίσεις, νομικές προκλήσεις, διαμάχες για κληρονομιά, αποτυχημένες επιχειρηματικές πρωτοβουλίες και αυξανόμενα χρέη. Εν τέλει, οι Κουλακσίζ-ζαντέ μετατράπηκαν από «κατάλοιπα του παλαιού καθεστώτος», σύμφωνα με τεκμήριο της εποχής, σε επιχειρηματίες που συμμετείχαν σε μια αναδυόμενη καπιταλιστική οικονομία. Αυτή η μικροσκοπική περίπτωση φωτίζει τους μηχανισμούς, τις ευκαιρίες και τους περιορισμούς που αντιμετώπιζαν οι επαρχιακές ελίτ στην οθωμανική καπιταλιστική ανάπτυξη.

The article examines the economic and political history of the Kulaksız-zade family, a dynasty of provincial notables that dominated the island of Lesvos during the 19th century, focusing on its involvement in the production, processing, and trade of olive oil. Based on Ottoman documentation, the article traces the family’s accumulation of wealth from the late eighteenth- century by utlising administrative and fiscal functions that yielded handsome profits, only a portion of which was channeled to the state. The study traces the family’s adaptation to the new conditions brought about by the Tanzimat reforms, combining their state-related fiscal functions with borrowing, the acquisition of real estate through debt, and some early attempts at industrial investment in olive mills. Despite the significant urban and rural estates associated with olive groves, oil mills, and soap factories throughout Lesvos and northwestern Anatolia, the family’s power was contstrained by central state reforms, legal challenges, inheritance disputes, failed business ventures, and mounting debts. Ultimately, the Kulaksız-zades transformed from “remnants of the old regime,” according to contemporary accounts, into entrepreneurs participating in an emerging capitalist economy. This micro-case study sheds light on the mechanisms, opportunities, and constraints faced by provincial elites in Ottoman capitalist development.

* Η Ντιλέκ Ακγιαλτσίν Καγιά είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας.

1 Το παρόν άρθρο βασίζεται στα ευρήματα του ερευνητικού προγράμματος «At the Crossroads of History, Industry, and Technology: Olive Oil Production in the Eastern Mediterranean in the Late Nineteenth Century (1839-1914)» που χρηματοδοτήθηκε από τις δράσεις «Marie Skłodowska-Curie» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.