Κρίση, ανισοκατανομή του πλούτου και το ζήτημα του αγροτικού καπιταλισμού στην Κύπρο της δεκαετίας του 1830

Το άρθρο εξετάζει τη δεκαετία του 1830 στην Κύπρο ως μια στιγμή παρατεταμένης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης μέσα από την ανισοκατανομή του πλούτου, όπως αυτή αποτυπώνεται στην περιουσιολογική απογραφή του νησιού του 1833. Βασισμένη στα δεδομένα της απογραφής για τα περιουσιακά στοιχεία περισσότερων από 20.000 ατόμων σε όλο το νησί, η στατιστική ανάλυση δείχνει έντονη κοινωνικοοικονομική πόλωση. Δεδομένου ότι η περίοδος χαρακτηρίζεται επίσης από κοινωνικές εντάσεις και πολιτικές συγκρούσεις που οδήγησαν σε αναδιανομή της εξουσίας, τίθεται το ερώτημα κατά πόσο τα φαινόμενα αυτά συνδέονται με την παρατηρούμενη πόλωση. Προκειμένου να κατανοήσει καλύτερα τα αίτια και την επίδραση της ανισοκατανομής του πλούτου σε μεσοπρόθεσμο επίπεδο, η μελέτη τοποθετεί το θέμα στο πλαίσιο ευρύτερων συζητήσεων σχετικά με το αν, και σε ποιο βαθμό, υπήρχε αγροτικός καπιταλισμός στον οθωμανικό κόσμο. Προσθέτει νέα στοιχεία στη συζήτηση για τα τσιφλίκια και εντοπίζει ενδείξεις για έναν διαφοροποιημένο τρόπο οργάνωσης με σκοπό τη μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας και τη μείωση του κόστους, αφήνοντας ανοιχτό το ζήτημα της εμπορικής γεωργίας και του αγροτικού καπιταλισμού. Μέσα από τη γεωχωρική και γεωστατιστική ανάλυση των δεδομένων, εξετάζει τις συσχετίσεις μεταξύ της ανισοκατανομής του πλούτου και της προσφοράς εργασίας στα τσιφλίκια. Συγκεκριμένα, εστιάζει στους δείκτες φτώχειας σε οικισμούς που βρίσκονται σε κοντινή απόσταση από τα τσιφλίκια και στον τρόπο με τον οποίο αυτοί σχετίζονται με τους αντίστοιχους δείκτες για την υπόλοιπη Κύπρο. Με αυτόν τον τρόπο, επιδιώκει να κατανοήσει καλύτερα τον κοινωνικό και οικονομικό ρόλο των τσιφλικιών σε σχέση με τη γαιοκτησία και την εργασία.

This article examines the 1830s in Cyprus as a period of prolonged economic and social crisis through the unequal distribution of wealth, as reflected in the island’s 1833 property survey, recording the assets of more than 20,000 individuals across the island. Statistical analysis of the data reveals an extremely polarized social stratification. The fact that the period is characterized by intense social tensions and political conflict that caused a redistribution of power raises the question of the degree to which they were related to the socio-economic polarization observed. To better understand the causes and effects of wealth inequality in the medium term, the study situates the issue in the context of broader discussions about whether, and to what extent, agrarian capitalism functioned in the Ottoman world. It revisits the çiftlik debate and identifies evidence for a differentiated mode of organisation that would maximise efficiency and cost reduction, leaving the question of commercial agriculture and agrarian capitalism open. It further employs geospatial and geostatistical analysis to examine the correlations between the unequal distribution of wealth and the supply of labour in çiftliks. Specifically, it focuses on poverty indicators in settlements near çiftliks, and examines how they relate to the equivalent indicators for the rest of Cyprus. In doing so, it seeks insights into a better understanding of the social and economic role of çiftliks with reference to landholding and labour.

* Ο Αντώνης Χατζηκυριάκου είναι επίκουρος καθηγητής Οθωμανικής και Τουρκικής Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.

 Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το Κοινωφελές Ίδρυμα Σύλβιας Ιωάννου στο πλαίσιο του προγράμματος «Οικονομία, περιβάλλον και τοπίο στον μακρύ ιστορικό χρόνο της Κύπρου» (https://ecoland.hua.gr/en/). Το πρόγραμμα εκπονήθηκε στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με Επιστημονικό Υπεύθυνο τον Χρίστο Χαλκιά και με τον οποίο το συντονίσαμε από κοινού. Ο Χριστόφορος Βραδής ήταν ο υπεύθυνος σχεδιασμού και συντήρησης της βάσης δεδομένων (καθώς και για τον σχεδιασμό των χαρτών του παρόντος άρθρου), ενώ ο Ευάγγελος Παπαδιάς ήταν υπεύθυνος για τη γεωπληροφορική ανάλυση. Η ομάδα εισαγωγής δεδομένων αποτελούνταν από τις Ζεϊνέπ Ακτσακαγιά (Zeynep Akçakaya), τον Δημήτρη Γιάγτζογλου, τη Νεσλί Ρουκέν Χαν (Nesli Ruken Han), τον Γενέρ Κοτς (Yener Koç) και τον Σεφέρ Σοϊντάρ (Sefer Soydar). Το κείμενο επωφελήθηκε από την κριτική ανάγνωση των Αλπ Γιουτζέλ Καγιά (Alp Yücel Kaya) και της Σοφίας Λαΐου, τους οποίους ευχαριστώ. Οποιεσδήποτε παραλείψεις είναι, φυσικά, αποκλειστικά δική μου ευθύνη. Το άρθρο αποτελεί εμπλουτισμένη και αναθεωρημένη μετάφραση του Antonis Hadjikyriacou, “Wealth Inequality, Çiftliks, and the Question of Agrarian Capitalism in Cyprus During the 1830s”, στο: M. C. Chatziioannou & S. Laiou (επιμ.), Wealth Accumulation and Entrepreneurship in the Ottoman Empire, 18th to 20th Centuries, New York-Abingdon, Oxon: Routledge, 2024: 218-237.